de onderwijzerswoning aan de Oudste Poortstraat 22, 's Heerenbergh

Vader Stefan van Ewijk, hoofdonderwijzer aan de openbare school in ’s Heerenbergh, blijft met vier kinderen achter: behalve Marietje zijn dat Trees van 11 jaar, Anton van 7 en Alex van 4. Zij wonen in de onderwijzerswoning aan de Oudste Poortstraat 22, naast de school.

Tijdens de eerste drie moederloze jaren is er om het half jaar  een nieuwe huishoudster in het gezin. Misschien heeft Trees daarna de zorg op zich genomen, maar dat was dan niet voor lang want zij overlijdt eind 1878 als Marietje ruim 9 jaar is.

Een jaar of tien later houdt  broer Anton de gemoederen in ’s Heerenbergh bezig. Sinds 1883 is hij daar onderwijzer, net als zijn vader. Als hij in 1888 introuwt bij de weduwe Verwayen-Convent in het logement In den Swaen en ook logementhouder wordt, zorgt dat voor commotie bij de Onderwijscommissie.  Men vindt dat hij daarmee ‘met zijn beroep onverenigbare arbeid  verricht’*. De schoolopziener vindt bewijs hiervoor te vaag, maar stuurt er toch op aan dat Anton ontslag neemt, wat hij ook doet in 1889. Wanneer zijn vrouw en zoontje kort na diens geboorte beiden overlijden, vertrekt hij in 1890 gedesillusioneerd uit ’s Heerenbergh, zijn 2-jarige dochter Stansje achterlatend bij zijn vader en zijn zus. En zo is er weer een kleine meid zonder moeder in de familie.

Korte tijd daarna, begin januari 1892, verhuist vader Stefan met dochter en kleindochter naar Arnhem.  Hij is als 62-jarige met vervroegd pensioen gegaan, want ‘lijdende aan een degeneratief proces in de hersenen, waardoor zoowel lichaams- als geestestoestand van dien aard zijn geworden dat hij niet langer zijn functie als hoofd der school naar behooren kan waarnemen’, zoals de gemeentelijk geneesheer heeft vastgesteld**. Zij gaan wonen bij Bernard van Ewijk, een broer van Stefan, die  net een nieuwe woning heeft betrokken aan de Vossenstraat nr. 37. Bernard is sigarenhandelaar van de firma Van Ewijk & Co en Johan Petrus Verheijen uit Bergharen is zijn compagnon. Marie en Johan kunnen het goed samen vinden en al in augustus dat jaar wordt er bruiloft gevierd.  In de 14 jaar daarna worden hun 9 kinderen geboren in het huis aan de Vossenstraat.

9 augustus 1922, 30-jarige bruiloft met middenachter oma's broer Alex overgekomen uit Amerika

Oma heeft de ban gebroken, zij is niet als jonge moeder gestorven. Het leven had voor haar andere dingen in petto. Zo zijn er de twee jong overleden dochtertjes, op één- en op zesjarige leeftijd. Later, in 1929, overlijden twee zoons: in april de 22-jarige Alex en in mei Stefan van 25. In augustus van datzelfde jaar overlijdt ook haar man Johan. Tot 1933 verblijft ze daarna in ‘krankzinnigengesticht’ Coudewater in Rosmalen.  Ze slaagt erin de demonen in haar hoofd een aantal jaren de baas te blijven, maar in 1943 verhuist ze weer van Arnhem naar ‘het gesticht’ in Rosmalen waar ze vijf jaar later op een zonnige junidag  overlijdt. (februari 2012)

* uit het verslag van E.C.H. van Ditzhuijzen en H.J. Smits, leden van de plaatselijke schoolcommissie, d.d. 19.10.1887. Gemeentearchief Bergh Inv.nr.403.

** uit de brief van J. Bardet, gemeente geneesheer te ’s Heerenbergh, aan het Gemeentebestuur van de Gemeente Bergh, 1.10.1891. Gemeentearchief Bergh Inv.nr.406.

(Voor informatie uit de ‘s Heerenberghse periode ben ik veel dank verschuldigd aan de heer Jan Lukkezen van Heemkundekring Bergh die tussen 1997 en 2000 zo vriendelijk was mij regelmatig te laten delen in zijn archiefvondsten over hoofdonderwijzer Van Ewijk en diens zoon Anton.)

Slavernij in Nederlands-Indië? Volgens het NiNsee, kenniscentrum van het Nederlands Slavernijverleden, speelde slavernij zich af in Suriname, de Nederlandse Antillen, Aruba en aan de westkust van Afrika. Nederlands-Indië wordt niet genoemd. Vermoedelijk vanwege de schaalgrootte: het relatief geringe aantal slaven daar viel in het niet bij de grote aantallen elders. Op 1 januari 1860, het van regeringswege bepaalde tijdstip waarop de slavernij in Nederlandsch-Indië moest zijn afgeschaft, werden 4739 personen in vrijheid gesteld. Ter vergelijking: in Nederlands westelijke koloniën werden drie jaar later 45.000 slaven vrijgekocht. Vrijgekocht, want per slaaf werd een schadeloosstelling van 300 gulden betaald. Aan de eigenaar wel te verstaan, ter compensatie van de weggevallen arbeidskracht. Overigens was betaling van het bedrag aan schadeloosstellingen in de West slechts mogelijk door de gigantische opbrengsten van het cultuurstelsel* in de Oost. Maar dit terzijde.

Eerder die eeuw
…werd in de Regerings-Almanak van Nederlandsch-Indië van 1817 de oprichting van het “Javaasch Menschlievend Genootschap” bekend gemaakt. Doelstelling was onder andere “mede te werken met de voorstanders voor de afschaffing van den Slavenhandel in andere werelddelen”. Java stond toen korte periode onder Engels bewind en een van de oprichters van het genootschap was de toenmalige gouverneur-generaal Thomas Stamford Raffles. Engeland liep voorop in de bestrijding van slavernij en slavenhandel, wat dus ook in Nederlands-Indië zijn invloed had.

Een paar jaar later, Nederland zwaaide weer de scepter in de Indische Archipel, verscheen in de almanak de publicatie van de gouverneur-generaal “houdende bepalingen omtrent het registreren der slaven”. Registratie diende meerdere doelen: het kon “velerlei misbruiken en verkeerdheden” voorkomen én het vereenvoudigde de heffing van het “hoofdgeld der slaven”, een belasting per slaaf. Stok achter de deur voor de slavenhouders was de bepaling dat de lijfeigenen die niet binnen de gestelde tijd geregistreerd waren, “geëmancipeerd en van den band der slavernij ontslagen” werden verklaard.

Later die eeuw
… verscheen in Literair tijdschrift De Gids, januari 1849, het artikel Over den slavenstand in Nederlandsch Oost-Indië . De anonieme schrijver schetste een bijna knus beeld van huisslaven die slechts licht werk verrichtten, generaties lang bij dezelfde Europese families woonden, goed verzorgd werden en dus een heel zorgeloos leven leidden. Ze waren niet vrij, maar dat was niet erg, want ze wisten niet beter, was zijn betoog. Wel was de schrijver fel gekant tegen zoiets mensonwaardigs als openbare verkoping van slaven. In een venijnig verslag van zo’n verkoping maakte hij zijn misprijzen tastbaar.

Intussen was in 1842 de Nederlandse Maatschappij ter Bevordering van de Afschaffing der Slavernij opgericht. Hierin waren voornamelijk protestanten actief die meenden dat slavernij onverenigbaar was met “voorschriften, geest en strekking van Gods Heilig Woord”. Definitieve doorbraak voor de afschaffingsbeweging kwam met het verschijnen van De Negerhut van Oom Tom van Harriet Beecher-Stowe in 1853.

Berichten over vrijlating van slaven door ondernemers in Nederlandsch Indië verschenen vanaf begin 1853 in de kranten. Een van de ondernemers was Frans George van Gumster uit Semarang, 28 jaar, amper een jaar getrouwd en net vader geworden van zijn eerste kind. Tot vrijlating besloten omdat hij belijdend protestant was? (maart 2011)

* het cultuurstelsel was een belastingsysteem waarbij de inheemse bevolking 20% van hun grond moest bebouwen voor gouvernementsproducten, bestemd voor de Europese markt (http://nl.wikipedia.org/wiki/Cultuurstelsel)

Internetbronnen:
De VOC-site (z.j.), Slavernij en slavenhandel bij de VOC . Geraadpleegd op 7 maart 2011. http://www.vocsite.nl/geschiedenis/slavernij.html
Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (z.j.), Nederlands Slavernijverleden. Geraadpleegd op 7 maart 2011. www.ninsee.nl/Nederlands-slavernijverleden
SchoolTV (z.j.) Waarom schafte Nederland de slavernij af? Geraadpleegd op 12 maart 2011. http://www.schooltv.nl/slavernij/bron.jsp?hv=9991&dv=9998&bv=10134
Koninklijke Bibliotheek Historische kranten (z.j.), Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant . Geraadpleegd op 20 juli 2010. http://kranten.kb.nl
Literatuur:
A. Iets over den slavenstand in Nederlandsch Oost-Indië. (een fragment) in: De Gids. Jrg.13, januari 1849. Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren. http://www.dbnl.nl
Dalhuisen, L. e.a. Geschiedenis van Indonesië  (Zutphen1998).
Fasseur, C. Indischgasten (Amsterdam 1997).
Regerings-Almanak van Nederlansch-Indië 1815-1942. Regerings-Almanak van Nederlandsch Indië 1817; (idem) 1820  (DVD; Den Haag 2008).

“Of mijn zoon ook soldaat was…? Dat is een pijnlijk verhaal. Gelukkig heeft zijn moeder het niet mee hoeven maken. Uitgeloot voor militaire dienst, liet hij zich betalen om een vriend te vervangen, die wel was ingeloot. Het leek goed te gaan want hij klom op naar de rang van sergeant. Hij zette graag de bloemetjes buiten, had een aardige meid in Oss leren kennen en op zeker moment kwam hij vertellen dat hij vader was geworden. Goddank was hij zo fatsoenlijk om de jongen zijn naam te geven, maar hij trouwde de moeder niet. Of de geboorte van zijn zoon van invloed was, weet ik niet, maar kort daarna werd hij wegens slecht gedrag gedegradeerd. Als gewoon soldaat maakte hij deel uit van het mobiele leger dat voorjaar 1831 z’n kantonnement opsloeg in St. Oedenrode. Daarvandaan is hij toen verdwenen, gedeserteerd! Ik moest al mijn invloed aanwenden om voor elkaar te krijgen dat hij in mei 1832 weer werd aangenomen. Vergeefse moeite bleek, want al na drie dagen verdween hij uit het garnizoen in Amsterdam, met een ontfutseld zilveren horloge op zak wat hij nadien te gelde maakte. In IJsselstein is hij door een veldwachter in de kraag gevat en in het cachot in Haarlem afgeleverd. Hij werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van anderhalf jaar. Wat een verdriet en wat een schande!”

“Maar ja… terug naar hoe het in Heesch was….. In 1832 kregen wij ook te maken met inkwartiering van militairen. Als burgemeester meende ik het goede voorbeeld te moeten geven en stelde mijn huis open, hoewel het al vol genoeg was. Behalve mijn drie dochters en mijn zuster woonde ook de huishoudelijke hulp bij ons in. Op de benedenverdieping waren twee van de drie kamers in beslag genomen, de een als raadkamer en de ander als secretarie.

Op mijn zevende verjaardag krijg ik een bibliotheekabonnement cadeau, mijn leesloopbaan kan beginnen. Niet alleen de boeken vind ik leuk, ook de ruimtes waarin ze zich bevinden. De bibliotheken waar ik ooit lid was, krijg ik moeiteloos op mijn netvlies. De eerste, de “Rooms Katholieke Openbare Leeszaal en Bibliotheek”, is het meest bijzonder omdat hij zich bevindt in een statig 19 e eeuws pand aan een van de singels in Arnhem. Je komt binnen in een brede trappenhal. In de benedenzaal leen je boeken, daar is af en toe zacht gepraat hoorbaar. Boven is de leeszaal, het is er stil. Buiten vóór de bibliotheek het geklater van de fontein, achter de bibliotheek het spoortalud met regelmatig langzaam de stad in of uit rijdende treinen. Geen klimaatbeheersing nog, dus de muffige geur van oud papier is steeds op de achtergrond aanwezig. Een geur die nu alleen nog maar in tweedehands boekwinkeltjes op te snuiven is. Later, in andere plaatsen en andere tijden, leen ik boeken in onpersoonlijke zeventiger jaren gebouwen. Of in een bibliobus. De geur van oude boeken is afwezig.

Een bijzondere bibliotheekruimte leer ik kennen tijdens de zoektocht naar goed middelbaar onderwijs voor de oudste. De voormalige kapel van het Pauluslyceum in Tilburg is als bibliotheek in gebruik genomen. Dubbele deuren staan open en leiden naar een ronde ruimte met donkere bakstenen muren en boekenkasten langs de wand. Door een ronde glazen koepel in het dak is de sterrenhemel te zien. Véél boeken zijn er niet, wel een prachtige oude atlas die pontificaal ligt uitgestald. En de geur is er! Samen gebogen over de atlas, zeg ik tegen mijn zoon: “Als het deze school wordt, ga ik hier een paar uur per week werken”. “Daar zijn we hier altijd blij mee!” zegt de bibliotheekmedewerker, die mijn opmerking kennelijk heeft opgevangen.

Als na enige jaren ook de jongste op de middelbare school is beland, meld ik mij als vrijwilliger bij de schoolbibliotheek. Het genoegen om er te werken is groot. De boeken door je handen laten gaan om uit te lenen aan de leerlingen, of gewoon om terug te zetten in de kasten. Stukjes lezen her en der. Uitlenen gebeurt nog door stempelen van de inleverdatum in het boek en de leerling die naam en klas schrijft op een kaartje, dat daarna in een bak op datum opgeborgen wordt. Het is doorgaans rustig in de bieb. Soms komt een brugklas om het zoeken van boeken te leren. Ze worden tot stilte gemaand, maar houden het niet lang vol en na enige tijd is er volop geroezemoes en gegiechel. Als ze de boeken geleend hebben en weer verdwenen zijn, is de rust weergekeerd maar herordening van de boeken in de kasten hoog nodig.

In de periode dat ik er werk maak ik de omvorming mee van bibliotheek naar mediatheek. Oude boeken verdwijnen, de nieuwere voorzien van barcode en computers krijgen een belangrijke plaats. Leerlingen komen minder boeken lenen en meer opzoeken op internet. De ruimte is verkleurd van donker naar licht en de typische bibliotheeksfeer verdwenen. (februari 2011)

bron: Potjer, drs. M.R. (2003). Twee eeuwen lezen in Arnhem: van revolutie naar explosie. In: Arnhem de Genoeglijkste , jrg. 23, nr. 3, p.107-139.

Er zaten veel interessante kanten aan haar, ze was in veel dingen ‘anders’. Ik was graag bij haar, want ze zat vol verhalen en dan niet alleen over haar huidige leven, maar ook over haar vorige levens. Als lid van de Theosofische beweging geloofde ze stellig in terugkeer na de dood. Soms at ik tussen de middag een boterhammetje bij haar, met Marmite, want zij at vegetarisch. Ze vertelde dan over haar jeugd in Broek in Waterland, waar haar vader smid was, hoe ze langs de vaart naar Buiksloot liep, klompen aan de voeten. Een plattelandsleven als uit een boek. Even zo makkelijk deelde zij haar herinneringen aan een vorig leven met mij, over vakanties die ze aan de Côte d’Azur doorbracht, kuierend in hoepelrok langs de boulevards. Haar verhalen verbaasden me nooit. Sprak ik er thuis wel eens over, dan haalde mijn nuchtere Groningse moeder er haar schouders over op. Er waren soms wreveligheden tussen hen. Dan klaagde mevrouw Van Laar over mijn moeders gestamp boven haar hoofd en sprak mijn moeder snerend over ‘haar van beneden’.

Wat Grietje Duijvetter rond 1900 van Broek in Waterland naar Arnhem bracht, was nooit onderwerp van gesprek. Wel haar eerste werkkring op het Roermondsplein, een damesmodezaak waar zij als winkelmeisje werkte. Ze stelde het voor als een chique winkel, wat misschien wat overdreven was, maar niet onmogelijk want het Roermondsplein was in die dagen een statig plein.

In latere jaren kwam ik vooral bij haar om iets lekkers te brengen, een pannetje soep of iets wat mijn moeder had gebakken. Soms zat ze dan te schrijven achter haar bureau, een houten secretaire, met rolluik , grote en kleine vakjes en zelfs een geheim laatje. Ik vond hem prachtig. Op een dag zei ze tegen mij: “Als ik dood ben, is die voor jou”. Mijn gevoel van opwinding vervulde me met schaamte. Juist de laatste tijd had ik haar eigenijk steeds minder opgezocht, mijn wereld was groter geworden dan ons huis en haar bewoners.

Het was overigens niet alleen daardoor dat onze band veranderd was, zij zelf veranderde ook, ze raakte in de war, steeds meer. Ze hoorde ‘s nachts kloppen op haar deur, op haar muren. In haar verwarde staat meende zij dat wij het waren, het maakte haar wantrouwig en soms boosaardig. Later wist ze zeker dat het geesten waren die haar bezochten, ze was zo bang. Kort voor onze verhuizing in 1968 is ze naar een inrichting gebracht. Het leeghalen van haar kamer maakten wij niet meer mee. Wat er met de secretaire gebeurde, is onbekend. (februari 2011)